Het huwelijk van Annie en Hans in Kamp Westerbork
Mijn oudtante Annie en haar vriend Hans zijn nog getrouwd in Kamp Westerbork - 36 dagen tot de dood hen scheidde. Hier in het kort hun verhaal.
Annie en Hans
Annie Preger is mijn oudtante via mijn vaders kant. Midden in de oorlog, op 12 mei 1942 begint ze aan een baan in een bosrijk deel van Apeldoorn. Ze wordt leerling-verpleegster in het Apeldoornsche Bosch, een Joodse instelling voor verstandelijk gehandicapten en mensen met een psychische aandoening.

Verloving

Annie gaat op het terrein wonen, waar ook 1100 patiënten leven en 400 personeelsleden – veelal jonge mensen. Op 17 juli 1942 komt daar een gezicht bij: een nieuwe kracht die in het personeelsdossier bijgeschreven wordt als “aankomend tuinknecht”. Zijn naam is Hans van Witsen. Eigenlijk had hij willen studeren voor vee-arts, maar omdat het onderwijs gesloten is voor Joden, klopt hij bij het Apeldoornsche Bosch aan voor werk. En het wordt al snel wat tussen Annie en Hans.

Hun vrije tijd brengen Hans en Annie niet alleen door met elkaar en met de vrienden die ze in het Apeldoornsche Bosch hebben gemaakt, maar Hans geeft ook Franse conversatieles, en als er iets mis is met de poes of de geit van de buren, wordt hij erbij geroepen. Het is een fijne plek om te wonen en iedereen voelt zich er veilig. Ze merken er nauwelijks iets van de oorlog.

Het stel lijkt zeker van hun zaak, want twee maanden nadat Hans in het Apeldoornsche Bosch is begonnen, maken Annie en Hans hun verloving bekend. En nog eens twee maanden later is het ze gelukt om alle vier de ouders om toestemming te vragen voor een huwelijk. Dat is wel bijzonder, want de ouders van Annie (mijn overgrootouders), zijn ondergedoken en niemand mag weten waar ze zitten. Niets staat een huwelijk nu nog in de weg.

Naar Westerbork

Tot een dag in januari 1943, waarop de bezetter tóch opeens interesse toont in het Apeldoornsche Bosch. Een Duitse delegatie komt een kijkje nemen en het besluit wordt rap genomen: op die mooie plek willen ze hun eigen mensen herbergen. En dan gaat het snel.

Op 21 en 22 januari 1943 wordt het terrein ontruimd. Het is twee weken voordat Hans en Annie een korte vakantie hebben gepland om de familie van Hans te bezoeken. Het is hartverscheurend wat er die nacht gebeurt op die plek. Ik schreef er al eerder over op deze site.

Er gaat een propvolle trein naar Auschwitz, waar bijna iedereen op de dag van aankomst nog vermoord wordt. Maar Hans en Annie reizen met een stuk of honderd collega’s naar Kamp Westerbork op de Drentse heide. Ze zijn voorlopig gespaard.

Annie en Hans wonen in Westerbork in een van de nieuwere barakken, met circa dertig meter aan stapelbedden van drie etages hoog. Overal weten stellen elkaar te vinden. Er wordt stiekem gevreeën, en soms ook openlijker. Annie en Hans mogen bij elkaar zijn tot iets voor tienen ’s avonds. Dan gaat de sirene en moet de deur tussen het mannen- en het vrouwengedeelte dicht.

Trouwen

Intussen willen Hans en Annie nog altijd graag trouwen, en dat blijkt in Kamp Westerbork te kunnen. De papieren worden opgestuurd vanuit de gemeente Landsmeer, waar ze officieel in ondertrouw zijn gegaan, en nog geen week na aankomst in het kamp is het zover: op donderdag 28 januari 1943 treden ze in het huwelijk.

Om elf uur staan ze voor Dirk Willem Molhuijsen, een ambtenaar van de burgerlijke stand uit de nabijgelegen gemeente Westerbork. De getuigen zijn een arts en een verpleegster uit het Apeldoornsche Bosch. Hans en Annie beloven elkaar trouw tot de dood hen scheidt. Ze tekenen de akte, kussen elkaar en zijn nu man en vrouw. Annie Preger heet vanaf dat moment Annie van Witsen-Preger.

Er volgt ook een Joods huwelijk, met een rabbijn die het huwelijk inzegent, en met Annie en Hans onder de ‘choepa’, een stoffen overkapping die hun toekomstige huis symboliseert.

Geluk

Op geen dag in Westerbork trouwen er meer mensen dan op die 28ste januari. Het lijkt wel lopendebandwerk, en de omstandigheden zijn natuurlijk verre van ideaal, maar toch wil ik graag geloven dat Annie en Hans op hun manier geluk hebben gevoeld die dag. Ze hielden van elkaar, en ze dachten mede dankzij dat huwelijk dat hen een toekomst gegund werd. Wat achteraf gezien juist des te pijnlijker is, natuurlijk.

Boek: ‘Tot de dood ons scheidt’

Het boek waaraan ik werk, gaat over alle huwelijken die zijn gesloten in Westerbork en het vileine systeem van de valse hoop. Natuurlijk is er een belangrijke rol voor Annie, Hans en het Apeldoornsche Bosch. Maar het gaat over alle stellen die op die bizarre plek zijn getrouwd – en dat bleken er best veel te zijn.

Het boek zal heten Tot de dood ons scheidt, en ik hoop het te laten verschijnen op 28 januari 2022. Het zou de 79ste trouwdag zijn van Annie en Hans. Geen gouden huwelijk, eiken of een andere mijlpaal, maar toch lijkt een betere dag me niet denkbaar.

Om een boek te kunnen maken, ben ik een crowdfunding gestart bij Voor de kunst. Wil jij met helpen het boek te maken? Of wil je zelf gewoon heel graag het mooie boek ontvangen dat designer Suze Swarte ervan zal maken? Steun me dan ook! Dank je wel!

Op de hoogte blijven?

* verplicht veld